Сіз бала туып жатырсыз!
Бүгін Қазақстанда — Алғыс айту күні. Бұл күні еліміздегі экстракорпоралдық ұрықтандырудың алғашқы бастамашылары алғыс сөздерін 12 мың рет ести алады деуге толық негіз бар — олардың 25 жылдық еңбегінің арқасында дәл осынша, яғни 12 мың «пробиркадан туған» сәби дүниеге келді. Ал жалпы әлемде ЭКҰ көмегімен дүниеге келген 8 миллион адам өмір сүріп жатыр. Бұл көрсеткіш күн сайын артып келеді.
Біздің бүгінгі әңгімеміздің тақырыбы бір жағынан өте жеке, екінші жағынан қоғамдық маңызы бар, нәзік әрі сонымен бірге мәңгілік мәнге ие…
«ЭКҰ төңірегінде ол кезде де түсінбеушілік, сенімсіздік пен жете бағаламау көп болды, әлі де бар. Көпшілік «пробиркадан туған балалар» деген ұғымды тікелей мағынасында қабылдайтын. Тіпті жобаның алғашқы кезеңінде журналистер баланың өсіп жатқан ыдысын көрсетуді сұраған қызық жағдай да болды», — деп еске алады редакция қонақтары.
Сонымен, Миргүл Джилкишинованың қонақ бөлмесіне қош келдіңіздер!
Редакция қонақтары: Бекмұсаев Батыр Қаратайұлы — «Экомед» компаниясының клиникалар тобының бас директоры, Байқошқарова Салтанат Берденқызы — ғылыми жетекші және репродуктолог, Ибрагимов Алмаз Құрманәліұлы — «Экомед-Астана» клиникасының медициналық директоры.
Тақырып: Қазақстандағы экстракорпоралдық ұрықтандыру (ЭКҰ): жүріп өткен жол және болашақ перспективалар.
ҚИЫНДЫҚТАРДАН ӨТІП — СӘБИЛЕРДІҢ ДҮНИЕГЕ КЕЛУІНЕ ДЕЙІН
Батыр мен Салтанат — ерекше қуатқа ие ерлі-зайыпты жұп. Олар бір-бірін соншалықты үйлесімді толықтырады, осының өзі олардың ортақ еңбегінің жемісі — бедеулік мәселесін шешумен айналысатын «Экомед» клиникасының жетістігін түсіндіретіндей.
Нақты, қысқа әрі тек істің мәнін айтатын кәсіпкер Батыр жұбайының Қазақстанда ЭКҰ жобасын құру бастамасын біраз уақыт сырттай бақылап жүрді. Тек төрт жылдан кейін ғана бұл бір күндік әуестік емес, күрделі болса да қызықты әрі пайдалы іс екеніне көз жеткізіп, Салтанатпен иық тіресе жұмыс істей бастады. Оған моральдық қолдау көрсетіп, қаржылық жағынан көмектесті.
Бүгінде сол жүріп өткен жол езуге күлкі үйіреді. 25 жыл бұрынғы оқиғалар тарихқа айналды. Бірақ сол кезең олардың отбасылық одағын бұрынғыдан да нығайтып, ортақ іске деген сенімін күшейтті. Ал осы жылдары дүниеге келген 12 мың сәби жүріп өткен жолдың бекер болмағанын дәлелдеді.
Салтанат: — Мен өзім бедеулік мәселесімен бетпе-бет келдім, осыдан кейін бұл проблемаға қызығушылығым пайда болды. 1988 жылы «Неке және отбасы» консультациясына жұмысқа келгенімде бедеулік мәселесімен белсенді айналыса бастадым. Бірақ сол кездегі технологиялар енді ғана қалыптасып жатқан еді. Тіпті олар іс жүзінде жоқ деуге болатын, ал ЭКҰ әлемдік тәжірибеде енді ғана дами бастаған.
Ресейде, Украинада және шетелде ЭКҰ жүргізетін топтар жұмыс істеп жатты. Сонда мен: «Неге біз Қазақстанда экстракорпоралдық ұрықтандыру жасай алмаймыз?» деген сұрақ қойдым.
Біз бедеулікті сол уақытта қолжетімді болған әдістермен диагностикалап, емдедік. Мен жасанды инсеминация әдісін енгіздім, бірақ көп ұзамай бұл әдіспен алысқа бара алмайтынымызды түсіндім. Ол бедеулік мәселесін түбегейлі шеше алмады.
Ал ЭКҰ көптеген мамандар үшін фантастика секілді көрінді, бұл идеяның өзі талай адамды таңғалдырды. Маған: «Сіздерден ештеңе шықпайды, біздің мүмкіндіктерімізбен бұл мүмкін емес», — деп тікелей айтатын.
Ол кезде шынымен де өтпелі кезең, жаппай тапшылық болатын. Бүкіл емханада бір ғана УДЗ аппараты бар еді. Бірақ мен бәрібір қолымды түсірмедім. Бақытымызға қарай, жұбайым қолдау көрсетті. Мен әртүрлі елдерге оқуға бардым. Жолдасымның жақсы бизнесі болды, ол қаражат беретін, бірақ қаржылық көмектен басқа мәселелерге араластырмауымды сұрайтын.
Алайда мені тоқтату мүмкін емес еді. Оның үстіне ЭКҰ кабинетін дәл мемлекеттік клиникада ашқым келді. Бұл 90-жылдар болатын, мемлекеттік емханалардың бірқатар себептерге байланысты мұндай мүмкіндігі жоқ еді. Электр жарығы өшірілетін, барлық нәрсе тапшы болатын. Жасыратыны жоқ, ол кезде жоғары технологияларға жағдай болмады.
Бірақ мен алдыма қойған мақсатыма жететініме сенімді болдым. Мәскеуден ұстазым профессор Здановскийді шақырып, оны жұбайыммен таныстырғаннан кейін ғана осы екі ер адамның көмегімен іс алға басты.
Сол кезде денсаулық сақтау жүйесінің басшылары әңгіменің не туралы екенін түсінбейтін — олар қарапайым жасанды инсеминацияны ЭКҰ-дан ажырата алмайтын. Тіпті әзілдеп: «Біз сияқты әдемі, ақылды, табысты адамдарды донор етіп жинап, генетикалық материалымызды алыңыздар», — дейтін.
Маған мәселе тек сперматозоидтарда емес екенін түсіндіруге тура келетін. Егер әйелдің жатыр түтіктерінде мәселе болса, басқа, анағұрлым озық әдіс қажет. Кейінгі жылдардың барлығында мен бұған қайта-қайта көз жеткіздім.
Ол кезде тек 32 жасқа дейінгі әйелдерді емдеп, одан асқандарды болашағы жоқ деп есептейтін болса, қазір бұл жас шегі айтарлықтай жоғарылады. Бұрын 100 әйелдің тек 20-сында ана атану мүмкіндігі болса, бүгінде ЭКҰ бедеулік мәселесін іс жүзінде 95 пайызға дейін шешуге мүмкіндік береді.
БИОЛОГИЯЛЫҚ САҒАТТЫ ТОҚТАТУ МҮМКІН ЕМЕС
ЭКҰ көмегімен кез келген жаста босануға болады деген кең таралған пікірге қарамастан, мамандар биологиялық сағаттың барлығы үшін жүріп жатқанын еске салады. Оны ешқандай технология тоқтата алмайды. Сондықтан баланың дүниеге келуін жас кезден жоспарлау маңызды.
Салтанат: — Адам табиғаты сондай, әйелдің репродуктивтік қабілеті өздігінен өте төмен. Бір қарағанда бәрі қарапайым сияқты: кез келген әйел жыныстық қатынастан кейін жүкті бола алады деп ойлаймыз. Бірақ олай емес.
Ғылыми статистика бойынша 104 жыныстық қатынастың нәтижесінде ең жақсы жағдайда бір бала дүниеге келеді. 20 жастағы әйелдің қалыпты жағдайда бір ай ішінде жүкті болу мүмкіндігі небәрі 15–20 пайыз. 30 жаста — 10 пайыз, 40 жаста — 5 пайыз.
Сондықтан бедеулікті емдеу — күрделі процесс. Биологиялық сағатты тоқтату мүмкін емес екенін де есте сақтау қажет. Табиғатпен бірге жүру керек.
Иә, бүгінде 60 жаста да бала тууға болады. Бірақ ол үшін донорлық аналық жасушалар қажет болады. Өйткені әйел ағзасында ең алдымен аналық бездер қартаяды — 40 жасқа қарай аналық жасушалардың қоры айтарлықтай азаяды. Соған сәйкес, 40 жаста жүкті болу мүмкіндігі де төмендейді. Тіпті ЭКҰ көмегімен де.
Тек медицинаға ғана үміт артуға болмайды. Дәрігерге неғұрлым ерте жүгінсеңіз, мүмкіндік соғұрлым жоғары.
БІЛІКТІ МАМАН — АЛТЫНҒА БЕРГІСІЗ
Салтанат: — Еліміздегі үлкен мәселелердің бірі — бедеулікті емдейтін мамандардың жетіспеуі. Олар барлық облыс орталықтарында бірдей жоқ. Негізінен Алматы мен Астанада шоғырланған.
Сонымен қатар бедеулікті емдейтін мамандардың жай ғана жалпы тәжірибедегі гинеколог емес екенін түсіну қажет. Иә, олардың базалық білімі — гинекология. Бірақ одан кейін мамандар төрт санатқа бөлінеді.
Біріншісі — босандырумен айналысатын акушер-гинекологтар. Екінші санат — емханалардағы жалпы гинекологиялық ауруларды емдеп, жүкті әйелдерді жүргізетін гинекологтар. Үшінші санат — гинеколог-хирургтер, олар гинекологиялық операциялар жасайды. Төртінші санат — репродуктологтар.
Ал репродуктологтарды бізде саусақпен санарлықтай. Мен өңірлерге жиі барамын және олардың барлық жерде бірдей жоқ екенін жақсы білемін.
Оңтүстік Қазақстанда шамамен екі жыл бұрын облыстың бас акушер-гинекологы маған олардың өңірінде филиалымызды ашу туралы өтініш білдірді. Өйткені халық тығыз орналасқан, ал мамандар жоқ.
Көптеген әйелдерге мәселені ЭКҰ-ға дейін жеткізбей-ақ көмектесуге болады. Бірақ барлық гинекологтар босандыру қызметімен айналысады. Ал пациенттерге бедеулік мәселесін жедел шешумен айналысатын заманауи мамандар — репродуктологтар қажет.
Өңірлерде филиал ашқанда, ең алдымен қолда бар дәрігерлердің арасынан маман таңдаудың қиындығына тап боламыз. Оның үстіне барлық гинеколог бізбен жұмыс істегісі келмейді.
Бұл салада көп ойлану керек, жұмыстың басым бөлігі — аналитикалық жұмыс. Жалпы, бедеулік — белгісіздері көп теңдеу. Кейде адамды бір ай, кейде бір жыл емдеуге тура келеді. Ал нәтижесі алдын ала белгісіз…
БАЛАЛЫ БОЛУ — АРЗАН ЕМЕС ПЕ?
ЭКҰ 100 пайыздық нәтижеге кепілдік бермейтінімен қатар, бұл процедураның құны да жоғары. Ол әркімге бірдей қолжетімді емес, сондықтан оның төңірегінде әңгіме де көп.
Батыр: — Біздің дәрігерлерімізге тек кәсіби міндеттерін ғана орындауға тура келмейді. Олар жиі психологтың рөлін де атқарады. Адам келіп: «Сіздердің қызметтеріңізді төлеу үшін несие алдым», — дейді. Әрине, мұны есту ауыр.
Осыдан кейін дәрігер үнемі осы жауапкершіліктің салмағын сезініп жүреді, өйткені әйелдің өзінен бөлек, оның көптеген туыстары да мазалайды. Барлығы ақша төленгенін алға тартып, міндетті түрде оң нәтиже күтеді.
Бірақ бізге келмес бұрын ЭКҰ қызметінің арзан болуы мүмкін емес екенін түсіну қажет. Біз бахилаға дейін шетелден сатып аламыз. Біздің елімізде мұның бәрі өндірілмейді. Клиникаларымызға арналған жабдықтар да өте қымбат. Соған қарамастан, біздегі бағалар әлем бойынша ең төмен бағалардың қатарында.
Салтанат: — Салыстыру үшін бірнеше мысал келтірейін. ЭКҰ процедурасы ең қымбат елдердің бірі — АҚШ, онда препараттардың құнын есептемегенде қарапайым бағдарламаның өзі шамамен 10 мың доллар тұрады. Англияда — 10 мың фунт стерлинг. Еуропа елдерінде — 4–5 мың еуро.
Батыр: — Біз адамдарға жақындай түстік. Өңірлерде филиалдар аштық, қазір олардың саны тоғызға жетті. Барлығы бірыңғай call-орталыққа қосылған және барлық өтініштер орталықтан бақыланады.
Мысалы, Атырауда бүкіл Батыс Қазақстанға қызмет көрсетуге арналған аса заманауи орталық жұмыс істейді. Пациенттерімізге Астанаға немесе Алматыға барып, жол мен тұруға қосымша қаражат жұмсаудың қажеті жоқ. Оның үстіне мұндай сапар бір күнмен шектелмейді.
Шымкентте Оңтүстік Қазақстан өңіріне арналған орталық ашылды. Біз барлық орталықтардағы қызмет көрсету деңгейінің бірдей болуына ұмтыламыз. Бұл — бүкіл әлемде кең таралған тәжірибе: егер Астанадағы «Экомед» үздік болса, орналасқан жеріне қарамастан, барлық орталықтарымыз да дәл сондай деңгейде болуы тиіс.
Алмаз: — Астанадағы клиника екі мың шаршы метр аумақта орналасқан, 12 жылдан бері жұмыс істейді және бүгінде Қазақстандағы ең ірі клиникалардың біріне айналды. Жабдықталу деңгейі бойынша әлемдік клиникалармен бәсекеге қабілеттіміз.
Бізге пациенттер Қазақстанның түкпір-түкпірінен, тіпті шетелден де келеді. Осы уақыт ішінде біздің орталықтың көмегімен 5 мыңнан астам бала дүниеге келді. Елордадағы орталық жанында басқа қалалардан келген пациенттерге арналған қонақ үй де бар.
Соңғы жылдары пациенттер құрамы айтарлықтай өзгерді. Бұрын жүгінгендердің 80–90 пайызы «асқынған жағдайлар» деп аталатын топқа жататын, яғни 40 жастан асқан және ұзақ жылдар бойы бедеулікпен күрескен әйелдер болатын. Қазір орталыққа жасырақ отбасылар жиі келеді және бұл — жақсы тенденция.
Батыр: — Астанадағы орталық туралы мақтанышпен: «Біз мұны жасадық!» — деп айта аламын. Мен әрдайым Президенттің арқасында, Астананың және оның қолайлы географиялық орналасуының арқасында пациенттерімізге қолжетімді бола түскенімізді айтамын. Бізге кез келген өңірден кез келген көлік түрімен жайлы әрі қысқа уақытта жетуге болады.
ШЕКАРАСЫЗ БАҚЫТ
Алғашқы «пробиркадан туған сәби» 1978 жылы Англияда дүниеге келді. Ол — Луиза Браун есімді қыз. Ол дені сау болып өсіп, кейін өз балаларын табиғи жолмен дүниеге әкелді.
Бұл істің алғашқы бастамашыларының бірі биолог-физиолог Роберт Эдвардс болды. Оның еңбегі тек 32 жылдан кейін физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталу арқылы мойындалды.
Салтанат: — Қазақстанда ЭКҰ арқылы дүниеге келген алғашқы бала — қазір 23 жастағы қыз. Ол әдемі, ақылды бойжеткен болып өсті, Англияда білім алып жүр. Жалпы алғанда, біз 12 мыңнан астам баланың дүниеге келуіне көмектестік.
Алмаз: — Астанада біздегі ең ересек ана 54 жастағы әйел болды. Ол отбасын кеш құрды, бірақ ана болу бақытын қатты қалады. Денсаулығын мұқият тексергеннен кейін жүктіліктің бүкіл кезеңінде денсаулығын ерекше бақылап отыру шартымен оны бағдарламаға қабылдадық. Дені сау қыз дүниеге келді, қазір ол тоғыз жаста.
Сондай-ақ 52 жастағы ерлі-зайыпты жұп болды, олар егіз балалы болды.
БЕДЕУЛІК… ОЙДА
ЭКҰ әдісі бүкіл әлемде мойындалған, қонақтарымыздың айтуынша, бұл процедураға тыйым салынған бірде-бір ел жоқ. Сонымен бірге бедеулік бойынша нақты статистика жоқ. Алайда шамамен әрбір 5–6-шы отбасы, яғни ерлі-зайыптылардың 15–20 пайызы осы мәселемен бетпе-бет келеді. Өкінішке қарай, бұл көрсеткіш төмендеп жатқан жоқ.
Салтанат Байқошқарованың айтуынша, бедеулік жағдайларының тек бес пайызы ғана туа біткен сипатта болады. Қалған жағдайлардың барлығы жүре пайда болған. Жағдайлардың жартысында себеп әйелге байланысты болса, екінші жартысында бедеулік факторы ер адамға байланысты болады.
Салтанат: — Гарвард университетіндегі кездесулердің бірінде мен: «Сәтсіз әрекеттен кейін әйелдер депрессияға түспеуі үшін пациенттермен психологиялық тұрғыдан қалай жұмыс істейсіздер?» — деп сұрадым.
Олардың бірден алты әрекетке келісімшарт жасайтыны белгілі болды. Бұл әйелдің алғашқы әрекеттен кейін «нәтиже болды ма, болмады ма?» деп қатты алаңдамауы үшін жасалады. Ол әрқашан әлі де мүмкіндігі бар екенін біледі.
Өйткені сәтсіз процедурадан кейін барлығы күйзеліске ұшырайды — пациент те, дәрігер де. Сондықтан болашақ ананың психологиялық жағдайы өте маңызды. Жұбайы міндетті түрде қолдау көрсетуі керек.
Алмаз: — Ерлі-зайыптылар соңына дейін бірге күресетін отбасылар әрқашан оң нәтижеге жетеді — мұны өз тәжірибеме сүйеніп нақты айта аламын.
Әйел ЭКҰ процедурасына шамадан тыс жауапкершілікпен қарайды. Ол жұмсалған қаражатты ақтай алмай қаламын деп қорқады, күйеуі ажырасумен қорқытуы мүмкін деп алаңдайды. Туыстарының пікірінен қорқады. Осы қорқыныштардың барлығы оның санасында түйін болып қалыптасып, жүктіліктің сәтсіз аяқталуына жанама түрде әсер етуі мүмкін.
БАЛАЛАР ДҮНИЕГЕ КЕЛУІ ТИІС!
Жастар жылында «Экомед» клиникасының иелері бедеулік мәселесімен бетпе-бет келген жас отбасыларға өз клиникаларында ата-ана атану мүмкіндігін бергісі келеді. Қазіргі уақытта жеңілдетілген процедуралардың тетіктері әзірленіп жатыр.
Процедураның жоғары құнына және өз шығындарының көптігіне қарамастан, олар ең басты құндылыққа — жаңа өмірдің пайда болуына жұмсалған қаражатты аямайды.
Дереккөз: https://liter.kz/ru/articles/show/56617-u_vas_budet_rebenok_
