НАЗАР АУДАРЫҢЫЗ! Жалған ақпарат таралып жатыр!
Қазақстандағы алғашқы «пробиркадан туған» қыз шын мәнінде кім?!
Жақында бұқаралық ақпарат құралдарында 24 жыл бұрын экстракорпоралдық ұрықтандыру (ЭКҰ) әдісінің көмегімен дүниеге келген Қазақстандағы алғашқы «пробиркадан туған» қыздың өзі ана атанғаны туралы жаңалық тарады (мақалаға сілтеме: «Қазақстандағы алғашқы «пробиркадан туған» қыз ана атанды». Толығырақ: https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/pervaya-kazahstanskaya-devochka-iz-probirki-stala-mamoy-381738/). Сонымен қатар мақалада дәрігер Людмила Бадельбаева 1996 жылы Репродуктивтік медицина институтында оның анасына ЭКҰ процедурасын жүргізгені айтылған.
Осыған байланысты 1995 жылғы 18 сәуірде белгілі эмбриолог-репродуктолог Салтанат Байқошқарова негізін қалаған «ЭКОМЕД» бедеулікті емдеу клиникасы көпшілікке белгілі деректердің бұрмаланғанын мәлімдейді. Бұл жағдайды «Қазақстандағы ЭКҰ тарихын қайта жазуға жасалған әрекет» деп те атауға болады.
Шын мәнінде Қазақстанда ЭКҰ әдісінің көмегімен дүниеге келген алғашқы қыз «Экомед» шағын зертханасында ұрықтандырылып, бір жыл бұрын — 1996 жылғы 31 шілдеде дүниеге келген. Оның дүниеге келуіне «ЭКОМЕД» клиникасының ғылыми жетекшісі Салтанат Байқошқарова үлес қосты.
Бұл — сол кезеңдегі мұрағаттық бейне және фотоматериалдарда, газет-журналдардағы мақалаларда көрініс тапқан, көпшілікке белгілі әрі мойындалған дерек.
Қазір ол 23 жаста және Ұлыбританиядағы жоғары оқу орындарының бірінде білім алып жүр. Ол тұрмыс құрмаған, денсаулығы жақсы және әзірге бала сүюді жоспарлап отырған жоқ.
Қазақстандағы алғашқы «пробиркадан туған» сәбидің дүниеге келуіне арналған баспасөз конференциясын жариялаған журналистер кейіннен осы айтулы оқиғаның айналасында нағыз тартыс болғанын жақсы біледі. Мәселенің мәні — Алматы қаласындағы Адам репродукциясы орталығының басшылары Салтанат Байқошқарованың бұл жетістікке қосқан үлесін жоққа шығаруға тырысты. «ЭКОМЕД» клиникасына ұзақ уақыт бойы экстракорпоралдық ұрықтандыру жүргізуге лицензия берілмеді. 2015 жылы Салтанат Байқошқарованың жұбайы, «Экомед» компаниясының бас директоры Батыр Бекмұсаевтың медицинадағы жаңашылдардың басынан өткен барлық қиындықтар баяндалған «Честная повесть» («Шынайы хикая») атты кітабы жарық көрді.
— 90-жылдардың басында мен «Неке және отбасы» консультациясында зертханашы дәрігер болып жұмыс істедім. Кейін ол қалалық Адам репродукциясы орталығы (ҚАРО) деп аталды. Шәуетті зерттеумен айналыстым, күйеуінің шәуетімен және донор шәуетімен жасанды инсеминация әдістерін енгіздім. Бірақ бұл бедеулік мәселесін шешу үшін жеткіліксіз еді, сондықтан бедеулікті емдеудің жаңа әдістерін іздей бастадым. 1991 жылы Америкадан келген Юрий Верлинскиймен бірге Сочиде өткен ЭКҰ бойынша ғылыми конференцияға қатысу мүмкіндігіне ие болдым, — дейді Қазақстандағы ЭКҰ саласының негізін қалаушы Салтанат Байқошқарова. — Дәл сол жерде КСРО-дағы ЭКҰ негізін қалаушылардың бірі әрі Ресей адам репродукциясы қауымдастығының (РАРЧ) алғашқы президенті Валерий Здановскиймен болған кездесу тағдырлы таныстыққа айналды.
Кейін КСРО-дағы алғашқы «пробиркадан туған сәбидің» дүниеге келуіне үлес қосқан Борис Леоновпен таныстым. Репродуктологтар үшін «пробиркадан туған балалар» тақырыбы оның есімімен тығыз байланысты. Дәл сол кісі 1985 жылы Мәскеудегі ЭКҰ зертханасын жабдықтауға шамамен жарты миллион доллар қаражат бөлінуіне қол жеткізген.
«ЭКОМЕД» клиникасы 1995 жылғы 18 сәуірде Алматы қаласы, Седов көшесі, 70 мекенжайында тіркеліп, ҚАРО ғимаратынан орын жалдады. Тіркелгеннен кейін зертхана бірден жұмысын бастады, алайда көп ұзамай Министрлер Кеңесі ауруханасының дипломатиялық корпусына көшуге мәжбүр болды. Жұмыстың басталып, алғашқы нәтижелердің алынғанына қарамастан, лицензия алуға байланысты қиындықтар ұзақ уақытқа созылды. Бұл кейін «ЭКОМЕД» тап болған мәселелердің бастамасына айналды.
1996 жылы ҚАРО-да екінші ЭКҰ тобы құрылып, сол жылы жұмысын бастады.
— ЭКҰ бағасы 18 350 теңге болып белгіленді, ол сол кездегі бағам бойынша шамамен 300 доллар еді. Біз Мәскеуден өзіміз көтеріп, қол жүгімен алып келген құралдарды, аппараттарды, шығыс материалдарын, маскалар мен бас киімдерді пайдаландық.
Алғашқы ЭКҰ бағдарламасын 1995 жылғы қазан айының басында ҚАРО ғимаратындағы «Экомед» зертханасында бастадық. Алғашқы жүктілік 1995 жылғы қарашада басталды. Қуанышымызда шек болмады. Алайда қарашаның соңында электр энергиясының тұрақты түрде кезекпен өшірілуіне байланысты ЭКҰ процесін тоқтатуға тура келді, — деп еске алады Салтанат Байқошқарова.
Электр энергиясына байланысты мәселелерді болдырмау үшін «ЭКОМЕД» клиникасы Алматыдағы Министрлер Кеңесі ауруханасының дипломатиялық корпусының ғимаратына көшті.
— 1995 жылғы желтоқсанның басында Министрлер Кеңесі ауруханасының дипломатиялық корпусында жұмысымызды жалғастырдық. Әріптесім, гинеколог Татьяна Копылова екеуміз енді электр энергиясы кезекпен өшірілмейтініне қуандық. Зертханамызды ҚАРО-дан жаңа ғимаратқа көшіруге біраз уақыт қажет болды, — деп түсіндіреді Қазақстандағы ЭКҰ саласының негізін қалаушы. — Ал біздің «тұңғышымыз» — қыз бала 1996 жылғы 31 шілдеде дүниеге келді.
Бұл оқиға «Честная повесть» кітабында толығырақ баяндалған:
«Бұл шын мәнінде тарихи кезең еді: Қазақстандағы алғашқы ЭКҰ тобы дербес жұмысқа кірісті! Газеттер мен журналдарда «ЭКОМЕД» туралы мақалалар тұрақты түрде жарияланып тұрды. Әрине, бұл кейбір адамдардың наразылығын туғызбай қоймады.
31 шілдеде Алматыдан алғашқы қуанышты хабар келді — ЭКҰ жасалған алғашқы әйел аман-есен босанды. Жұмысқа шұғыл оралған Салтанат барлық БАҚ-қа «Қазақстанда ЭКҰ көмегімен алғашқы сәби дүниеге келді» деген жедел хабар жіберді. Келесі күні таңертең журналистердің қоңырауларынан телефонымыз тынымсыз шырылдады. Дипломатиялық корпус холында шұғыл баспасөз конференциясын ұйымдастыруға тура келді.
«Алғашқы сәби» туралы мақала жарияланғаннан кейін Салтанатты ҚАРО-ға шақырып, жарияланған материалдың дұрыс еместігін айтып, газетте дереу теріске шығару жариялауды талап еткен екен. Қоқан-лоқы бас редакторға да бағытталды. Оның артында беделді академиктің есімі тұрды. Осыдан кейін мақала авторына басшылығы журналистік зерттеу жүргізуді тапсырды. Маған редакцияға баруға тура келді.
Редакцияда мені екі тілді де тамаша меңгерген жас қыз қарсы алды: «Осындай жалған ақпарат таратып, бүкіл елді алдауға қалай ұялмайсыз?» — деді ол. Ол өз зерттеуінің дұрыстығына көз жеткізу үшін босанған әйелмен кездесуді дереу ұйымдастыруды талап етті.
Түстен кейін Татьяна, Салтанат және журналист қызбен бірге перзентханаға бардық. Босанған әйелдің мамандығы заңгер еді, сондықтан ол бізді жеке өміріне араласты деп айыптауы да мүмкін болатын. Журналист онымен оңаша сөйлескісі келетінін айтты, ал бізге дәлізде күту тапсырылды. Журналистік зерттеудің не екенін бізге сол кезде кім түсіндірсін?! Не боларын білмей, дәлізде тапжылмай тұрдық. Өзімізді бұзықтық жасап қойған оқушылардай сезіндік.
Шамамен жиырма минуттан кейін журналист риза кейіппен шығып, босанған әйелдің: «Кіріңіздер, ол сіздерді күтіп отыр», — деген тілегін жеткізді.
Төртеуіміз палатаға кірдік. Мен оны іс жүзінде танымайтынмын, ал Салтанат пен Татьяна оны кезек-кезек құшақтай бастады. Үшеуінің де көздерінен қуаныш жасы төгілді. Біраз сабасына түскен соң жас ана журналистің кенеттен келгеніне қалай таңғалғанын айтып берді:
«Ешкімге тиіспей палатада жатыр едім, кенеттен бөлмеге жап-жас қыз кіріп келді. Өзін бір басылымның журналисімін деп таныстырып, үсті-үстіне сұрақ қоя бастады: “Пункцияны кім жасады? Зертханада кім болды?” Мен жауап беріп үлгере алмай қалдым».
Қазақстандағы алғашқы «пробиркадан туған» қыздың анасы бізден өзін кінәлі сезінгендей, сәл ентігіп сөйлеп отырды.
— Пункция маған наркозсыз жасалды. Оны Татьяна Павловна жүргізді, ал жанында пробиркаларымен Салтанат Берденқызы тұрды және аналық бездерден алынған сұйықтықты жинады, — деп түсінбей отырғандай әңгімесін жалғастырды ол.
— Күйеуімді шәует тапсыруға Салтанат Берденқызы кіргізді. Ол бізге зертхананы көрсетті. Екі күннен кейін эмбриондарды тасымалдаудың алдында біздің эмбриондарымызды микроскоппен көргіміз келе ме деп сұрады. Бұл өте әсерлі сәт еді. Салтанат Берденқызы күйеуім екеумізге стерильді киім кигізіп, зертханаға кіргізді. Инкубатордан ыдыстарды алып шығып, эмбриондарымызды микроскоппен кезек-кезек көрсетті де: “Міне, сіздердің болашақ балаларыңыз”, — деді. Мұның бәрі маған фантастика сияқты көрінді! Бұл шынымен де ғажайып еді, оны ақылмен түсіну қиын болатын. Содан кейін Салтанат Берденқызы қолына катетер ұстап, эмбриондарды тасымалдау рәсіміне келді. Эмбриондарды Татьяна Павловна мен Салтанат Берденқызы бірге тасымалдады, — деп жалғастырды ол.
Журналистік зерттеу аяқталды. Екі-үш күннен кейін Қазақстанның басты газеттерінің бірінде көлемді мақала жарық көрді. Жанр талаптарына сәйкес онда біздің жұмысымызға қатысты әртүрлі көзқарастар мен мамандардың пікірлері ұсынылды.
Пікір білдірушілердің барлығы «ЭКОМЕД»-тің мұндай қызметті жүргізуге лицензиясы жоқ екенін айтты. Демек, олардың пайымдауынша, біздің ЭКҰ-мен айналысуға құқығымыз болмаған. Әрине, соңғы сөз беделді академикке берілді. Ал жұртқа бізге тек жанашырлық таныту ғана қалды».
Осындай үлкен шу небәрі жетпіс шаршы метрге жуық аумақта орналасқан, үш кабинеттен тұратын және штатында үш-ақ маманы бар шағын зертхананың айналасында болды! Сол кезде «ЭКОМЕД» құрамында эмбриолог Салтанат, гинеколог Татьяна Павловна және медициналық мейіргер Айна ғана жұмыс істеді…
Жас мамандар ЭКҰ жүргізу құқығына лицензияны тек 1998 жылдың көктемінде алды. Оған Қазақстан Республикасының Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрі Қырымбек Көшербаев қол қойды.
Бүгінде «ЭКОМЕД» клиникасының Алматы, Астана, Атырау, Ақтау, Тараз, Шымкент, Қызылорда және Өскемен қалаларында филиалдары бар кең желісі қалыптасқан, онда жүздеген білікті маман жұмыс істейді. Клиника медициналық көмектің сапасын арттыру мақсатында ұлттық аккредиттеуден сәтті өтті. Жоғары нәтижелілігінің арқасында мемлекет клиникаға ЭКҰ бойынша квоталық бағдарламаларды жүзеге асыруды сеніп тапсырады. Сонымен қатар халықаралық деңгейдегі сарапшыларды тарта отырып, ЭКҰ зертханаларына тұрақты түрде аудит жүргізіледі.
Біздің анықтама:
1995 жылы «Экомед» клиникасы Қазақстандағы алғашқы ЭКҰ зертханасы ретінде Франциядағы Дүниежүзілік ЭКҰ тіркеліміне енгізілді.
2005 жылы клиника басшылары Ұлыбритания патшайымы II Елизаветаның қамқорлығымен Лондонда өткен, әлемдегі екі миллионыншы «пробиркадан туған сәбидің» дүниеге келуіне арналған халықаралық конгреске қатысты.
Нобель сыйлығының лауреаты, әлемге әйгілі профессор Роберт Эдвардс (Кембридж, Ұлыбритания), оның кәсіби еңбегінің арқасында 1978 жылы әлемдегі алғашқы «пробиркадан туған» қыз дүниеге келген, Қазақстандағы алғашқы ЭКҰ зертханасын оның жетекшісі Салтанат Байқошқарова арқылы жеке өзі құттықтады.
Бүгінде клиникада бедеулікті ең заманауи ғылыми деңгейде диагностикалау және емдеу мүмкіндігі бар. Шетелге шықпай-ақ қосалқы репродуктивтік технологиялар (ҚРТ) саласында жоғары білікті медициналық көмектің барлық түрін алуға болады.
Мұның тағы бір дәлелі — клиникаға емделуге жақын шетелдерден (Ресей, Қырғызстан, Тәжікстан, Өзбекстан, Әзербайжан және т.б.), сондай-ақ алыс шетелдерден (Германия, АҚШ, Түркия, Италия, Англия және т.б.) пациенттердің келуі.
