Олар бізді — «сынақ түтігінен» алғашқы қазақстандық баланың оқиғасын жойғысы келді

Қазақстанда ЭКҰ-ның арқасында 16 мыңнан астам бала дүниеге келді, ал ірі орталықтарда күн сайын кемінде екі-үш сәби өмірге келеді.

АСТАНА, 17 наурыз — Sputnik, Айгюзель Кадир. Осыдан жиырма екі жыл бұрын, 1996 жылғы 31 шілдеде экстракорпоралдық ұрықтандыру әдісінің көмегімен ұрықтандырылған сәби дүниеге келді. Ақылды, сұлу, бойшаң әрі қарым-қатынасқа жағымды — репродуктолог-эмбриолог Салтанат Байқошқарова бүгінде Қазақстанда дүниеге келген алғашқы «пробиркадан туған сәбиді» осылай сипаттайды.

Қазақстандағы алғашқы «пробиркадан туған сәби» бүгінде қалай өмір сүріп жатыр

1996 жылдың жазында Салтанат Байқошқарова барлық басылымға: «Қазақстанда ЭКҰ көмегімен ұрықтандырылған алғашқы сәби дүниеге келді» деген шұғыл хабар жіберді. Содан бері жиырма жылдан астам уақыт өтсе де, сол күн туралы естеліктер әлі күнге дейін толқытып, көзге жас үйіреді.

Бүгінде Қазақстанда ЭКҰ көмегімен дүниеге келген алғашқы сәби Англияда білім алып жүр. Оның ата-анасы Алматыда тұрады және қоғамның шамадан тыс назарынан шаршағандықтан, баспасөз өкілдерімен араласпауға тырысады.

«Оның әкесі — заңгер, анасы да заңгер. Ол он жасқа толғанға дейін біз жыл сайын туған күніне барып жүрдік. Соңғы рет олар бізге қонаққа келіп, қыз 20 жасқа толғанда клиникаға келді. Ол Англиядан демалысқа келген болатын. Ата-анасы оған клиникадағы дәрігерлердің оның дүниеге келуіне үлес қосқанын айтыпты», — деп Қазақстандағы алғашқы «пробиркадан туған сәбидің» дүниеге келуіне үлес қосқан маман, «Экомед» ЭКҰ орталығының ғылыми директоры Салтанат Байқошқарова Sputnik Қазақстанға берген сұхбатында бөлісті.

Қызға еліміздегі алғашқы «Экомед» экстракорпоралдық ұрықтандыру зертханасының 20 жылдығына арналған «Честная повесть» («Шынайы хикая») кітабы сыйға тартылды. Онда Қазақстандағы репродуктология саласының негізін қалаушының қандай кедергілерден өтуіне тура келгені баяндалады.

«Менің ойымша, ол бәрін түсінді. Анасы оның денсаулығын тексеруді өтінді. Барлығы жақсы. Болашақта ол табиғи жолмен өз балаларына ана бола алады», — деп толықтырды Байқошқарова.

Ойша 1996 жылға оралған Салтанат Байқошқарова сол кезде қиял-ғажайыптай көрінген арманының орындалмай қалуынан қаншалықты қорыққанын еске алады. Қазақстандағы ЭКҰ көмегімен дүниеге келген алғашқы сәбиді өмірге әкелетін әйелдің жүктілігі бастапқыда егіз жүктілік болған. Алайда біраз уақыттан кейін эмбриондардың бірі дамуын тоқтатқанын «Экомед» ЭКҰ орталығының директоры айтып берді.

«Мен ештеңе шықпай қала ма деп қатты уайымдадым, өйткені пациенттер мен көптеген маманның арасынан өзім таңдаған әріптес дәрігерім Татьяна Рубашина үшін үлкен жауапкершілікті сезіндім. Кәсіби және адами қасиеттері жағынан дәл осы маман сәйкес келді. Маған қорқынышты болды, өйткені оны да, медициналық мейіргерді де мемлекеттік медицинадан алып кеттім. Ол кезде бұл өте батыл қадам болып көрінетін, себебі жеке стоматологиядан басқа жекеменшік медицина мүлдем жоқ еді. Бірақ барлық азабым, еңбегім мен қиындықтарымның өтеуі болды. Алтыншы пациентте жүктілікке қол жеткіздік», — деп бөлісті биология ғылымдарының докторы.

Қазақстандық маман ЭКҰ саласында қалай төңкеріс жасай алды

Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін енді ғана еңсесін тіктей бастаған Қазақстанда алғашқы ЭКҰ орталығын құру және ЭКҰ технологиясын сәтті енгізу тарихын Салтанат Байқошқарованың өзі де «ертегі» деп атайды.

1978 жылы 18 жастағы Салтанат экстракорпоралдық ұрықтандыру нәтижесінде дүниеге келген әлемдегі алғашқы адам — ағылшын қызы Луиза Браун туралы мақалаға кезігеді (1978 жылғы 25 шілде). Ол кезде қазақстандық маман бүкіл өмірін бала сүруден үмітін үзген адамдарға көмектесуге арнайтынын әлі білмеген еді.

Бір жылдан кейін ол тұрмысқа шығып, өзі де бедеулік мәселесіне тап болды. Салтанат Байқошқарова мен Батыр Бекмұсаевтың тұңғышы ерлі-зайыпты болғаннан кейін жеті жылдан соң ғана дүниеге келді.

Емхана жанындағы «Неке және отбасы» консультациясында зертханашы дәрігер болып жұмыс істеген кезінде ол спермограмманы зерттеумен айналысып, жасанды инсеминация әдісін енгізді (жыныстық серіктестің шәуетін жатыр қуысына енгізу — Sputnik).

«Жатыр түтіктері бітелген немесе мүлдем жоқ әйелдерге біз көмектесе алмадық. Оларға тек ЭКҰ көмектесе алатын. Күн сайын маған 15–20 ерлі-зайыпты жұп келетін. Мен оларға жүзінші, мыңыншы рет Қазақстанда ЭКҰ туралы сөз қозғаудың өзі мүмкін емес екенін түсіндіретінмін. Ол кезде акушерлік және гинекология институтының өзі оның не екенін толық түсінбейтін, бұл мәселені ешкім тіпті көтермейтін», — деді Салтанат Байқошқарова.

Оның айтуынша, бедеулікті ЭКҰ әдісімен емдейтін зертханалар тек Мәскеу, Санкт-Петербург және Харьков қалаларында болған. Қазақстанда әлі күнге дейін ЭКҰ клиникасының болмауы Байқошқарованың намысына тиетін.

«1991 жылға қарай профессор Здановскийдің көмегімен бар болғаны 50 ЭКҰ сәбиі дүниеге келген еді (Валерий Мстиславович Здановский — КСРО-дағы ЭКҰ саласының негізін қалаушылардың бірі). Алғашқы жарияланымды мен 1990 жылы «Врач» журналынан көрдім. Онда профессор Леоновтың (Борис Васильевич Леонов — КСРО-дағы ЭКҰ саласының бастауында тұрған мамандардың бірі, оның көмегімен Кеңес Одағында ЭКҰ-дан кейінгі алғашқы сәби дүниеге келген) еңбегі сәтті нәтижеге жеткені жазылған еді. Сонда мен: «Неліктен басқалар жасай алады да, мен жасай алмаймын?» деп ойладым. Бәлкім, ұлтым мен халқым үшін намыстанған шығармын. Күн сайын пациенттерге елімізде мұндай әдіс жоқ екенін және оларға мүлдем көмектесе алмайтынымызды айтудан ұялатын болдым», — деп еске алады ол.

Кеңес дәуірінде әйелдердің бедеулігін 32 жасқа дейін ғана емдейтін, одан кейін емдеу нәтижесіз деп есептелетін. Жаңа технологиялардың болмауына байланысты дәрігерлер оларға көмектесе алмайтын, деп толықтырды профессорлар Здановский мен Леоновтың шәкірті. Байқошқарованың айтуынша, консервативтік емдеу әдістері мен хирургиялық операциялар ең жақсы жағдайда көмекке жүгінген пациенттердің шамамен 20%-ына ғана көмектесе алған.

Салтанаттың Қазақстанда ЭКҰ әдісін енгізу туралы арманын жұбайы Батыр Бекмұсаев та қол жетпес қиял деп санаған. Алайда күмәнмен қарағанына қарамастан, ол төрт жыл бойы Салтанаттың Мәскеу мен Адлерге білім алуға және тәжірибе жинақтауға барған сапарлары мен іссапарларын қаржыландырды.

1995 жылдың сәуір айында Бекмұсаев Қазақстандағы алғашқы «Экомед» ЭКҰ орталығын тіркеп, өз қаражатына Мәскеуден қажетті жабдықтарды әкелді.

«Бірақ ол кезде мен ғана емес, акушер-гинекологтардың өздері де ЭКҰ туралы әңгімелерге біршама күмәнмен қарайтын. Бұл фантастика мен қиял-ғажайыпқа ұқсайтын дүние еді. Жаңа істі бастауға қаражатты қайдан алу керектігін, мамандарды кім және қайда даярлайтынын, жалпы мұның бәрін қалай ұйымдастыру керектігін ешкім білмейтін. Менің өзім де сол кезде түсініксіз болып көрінген бұл аббревиатураның болашағын бұлыңғыр елестететінмін. Уақыт өте келе Салтанаттың бұл ойынан бас тартатынына сендім», — деп Батыр арада жылдар өткен соң «Честная повесть» («Шынайы хикая») кітабында бөліседі.

Алғашқы ЭКҰ сәбиінің сәтті дүниеге келуі бұл жетістікті өздеріне иемденуге тырысқан және әлі күнге дейін тырысып жүрген кейбір адамдарға маза бермеді.

«Бізге қызғанышпен қарады, кедергілер жасады және жойып жібергісі келді», — дейді Салтанат.

Қазақстанда ЭКҰ әдісі қолданыла бастаған жылдардан бері 16 мыңнан астам бала дүниеге келді. Ірі орталықтарда күн сайын кемінде екі-үш сәби өмірге келеді. 2010 жылдан бастап елімізде экстракорпоралдық ұрықтандыру бағдарламасына квоталар бөлініп келеді, соның нәтижесінде 2 000-ға жуық бала дүниеге келген.

Толығырақ оқу: https://ru.sputniknews.kz/society/20190317/9592506/rebenok-ehko-oplodotvorenie-kazakhstan.html